KaynaklarTıbbi sorumluluk reddi
Konular

Bilgi kartları

Otonom Sinir Sistemi Kartları: Kolinerjik ve Adrenerjik İletim

Otonom sinir sistemi, iradeden bağımsız çalışan iç organları, damarları ve bezleri denetler; sempatik ve parasempatik olmak üzere iki koldan oluşur ve her kolda arka arkaya dizilmiş iki sinir bulunur. İki sinirin kavuştuğu yere ganglion denir. Bu deste otonom iletinin basamaklarını 35 bilgi kartına böler: her kartın ön yüzünde tek bir soru, arka yüzünde tek cümlelik bir cevap vardır. Ganglionlarda ileti her iki kolda da asetilkolinle ve nikotinik nöronal reseptörler üzerinden sağlanır; yalnız muskarinik reseptörleri bloke eden atropin bu nedenle ganglionlarda etki göstermez. İkinci uçlardan parasempatikte asetilkolin, sempatikte noradrenalin salınır; ekrin ter bezlerine giden sempatik uç istisnadır. Adrenal medulla ganglion yerine geçer ve salgısının yaklaşık %80'i adrenalindir. Kolinerjik yanıtlar M1 ile M5 arasında numaralanmış muskarinik ve nikotinik reseptörler üzerinden, adrenerjik yanıtlar ise alfa ve beta alt tipleri üzerinden kurulur; hangi alt tipin hangi dokuda baskın olduğu ilacın etkisini de yan etkisini de belirler. Kartlar konuyu baştan anlatmaz, hatırlatır: mekanizmanın tam işlenişi ilgili ilaç sınıfı ve sözlük sayfalarındadır.

35 kart · 5 bölüm · Son güncelleme 2026-08-10

Otonom sinir sisteminin yapısı

Otonom Sinir Sistemi (OSS) Temelleri

  • OSS'nin iki temel kısmı var: Sempatik ve Parasempatik sinir sistemi.
  • Her iki sistem de iki sıra sinirden oluşur.
  • Birinci sinirle ikinci sinirin sinaps yaptığı yere ganglion denir.

Ganglionlarda İletim: Asetilkolin (ACh)

  • Hem sempatik hem de parasempatik sistemin birinci uçlarından açığa çıkan madde asetilkolindir.
  • Ganglionlarda iletimi asetilkolin sağlar.
  • Ganglionlarda bulunan reseptörler nikotinik nöronaldır (Nn).

Atropin ve Ganglionlar

  • Atropin sadece muskarinik reseptörleri bloke eder.
  • Bu nedenle, Atropin nikotinik reseptörleri etkilemez, yani ganglionlarda etki yapmaz.

Adrenal Medulla: Bir İstisna Ganglion

  • Adrenal medullaya gelen birinci uçtan da asetilkolin açığa çıkar.
  • Medullada bulunan reseptör nikotinik nöronaldır.

  1. Adrenal Medulla: Medulladan çıkan ana maddeler nelerdir?

    %80 Adrenalin, %20 Noradrenalin.1

İkinci Uçlardan Çıkan Nörotransmitterler

  1. İkinci Uçlardan Çıkan Nörotransmitterler: Parasempatik ikinci uçtan nedir?

    Asetilkolin.

  2. İkinci Uçlardan Çıkan Nörotransmitterler: Sempatik ikinci uçtan nedir?

    Noradrenalin.

  3. İkinci Uçlardan Çıkan Nörotransmitterler: İstisna nedir?

    Ekrin ter bezlerine gelen sempatik ikinci uçtan asetilkolin açığa çıkar. Ekrin ter bezindeki reseptör muskariniktir, atropin önleyebilir.

Somatik Sinir Sistemi: Tek Uç, Tek Madde

  • Somatik sinirlerde ganglion yoktur.
  • Atropin, çizgili kaslarda etki yapmaz (çünkü nikotinik reseptör var).

  1. Somatik Sinir Sistemi: Somatik uçtan çıkan madde nedir?

    Asetilkolin.

  2. Somatik Sinir Sistemi: Nöromusküler kavşakta (çizgili kaslarda) bulunan reseptör nedir?

    Nikotinik musküler (Nm).

Önemli İstisna: Çizgili Kas Damarları

  • Çizgili kas damarlarına gelen postsinaptik sinirlerin bir kısmı kolinerjik, bir kısmı adrenerjiktir.
  • Bu durum ekrin ter bezlerinin (tamamı kolinerjik) aksine farklıdır.

Asetilkolin döngüsü

Asetilkolin (ACh) Sentezi: Hız Kısıtlayan Basamak

  • Hemikolinyum adlı ilaç, kolin girişini inhibe ederek ACh sentezini önler (deneysel ilaç).

  1. Asetilkolin (ACh) Sentezi: ACh sentezinin hız kısıtlayan basamağı nedir?

    Nöron içine kolin girişi.1

ACh Depolaması: Veziküller ve Vezamicol

  • Sentezlenen ACh, veziküller içinde depolanır.
  • Vezamicol adlı deneysel ilaç, ACh'nin veziküle alınmasını inhibe eder.

ACh Etkisinin Sonlanması: Asetilkolinesteraz

  • ACh'nin etkisi, sinaptik aralıkta Asetilkolinesteraz (AChE) enzimi tarafından hızla yıkım ile sonlanır.
  • AChE, saniyede 10.000 asetilkolin molekülünü parçalar.
  • Neostigmin, Fizostigmin gibi ilaçlar AChE'yi inhibe ederek ACh düzeyini artırır (kolinerjik etkiyi artırır).

Kolinerjik reseptörler ve etkileri

ACh Reseptörleri: Nikotinik ve Muskarinik

  • Asetilkolinin iki majör reseptörü vardır:

  1. ACh Reseptörleri: Nikotinik nedir?

    Sodyum ve potasyum iyon kanalı ile kenetli, depolarizasyon yapar.1

  2. ACh Reseptörleri: Muskarinik nedir?

    G protein kenetli.

Nikotinik Reseptör Nerede Bulunur? (Sınavlık!)

  • Atropin nikotinik reseptörleri bloke edemez!.

  1. Nikotinik Reseptör Nerede Bulunur? (Sınavlık!): BULUNDUĞU YERLER nelerdir?

    Sempatik ganglion, Parasempatik ganglion, Adrenal medulla, Çizgili kas, Beyin.

  2. Nikotinik Reseptör Nerede Bulunur? (Sınavlık!): BULUNMAYAN YER nedir?

    Düz kaslarda bulunmaz! (Bronş düz kası, damar düz kası gibi).

Muskarinik Reseptörler: M1-M5 ve Atropin

  • 5 farklı tipi vardır: M1, M2, M3, M4, M5.
  • Hepsi G protein kenetlidir.
  • Atropin M1'den M5'e kadar hepsini bloke eder!.

  1. Muskarinik Reseptörler: Gq ile kenetli (Tek sayılar) nedir?

    M1, M3, M5 (Fosfolipaz C'yi aktive eder).

  2. Muskarinik Reseptörler: Gi ile kenetli (Çift sayılar) nedir?

    M2, M4 (Adenilaz siklazı inhibe eder).

M1 & M2 Muskarinik Reseptör Etkileri

  • M2: Özellikle kalpte yaygındır. Kalp hızını azaltır (bradikardi), AV iletiyi yavaşlatır.

  1. M1 & M2 Muskarinik Reseptör Etkileri nedir?

    Bellek ve öğrenme fonksiyonlarını artırır (Alzheimer'da ACh azaldığı için bellek bozulur). Bulantı/kusma yapar.

M3 Muskarinik Reseptör: En Çok Etki Yapan

  • Bronşları kasar.
  • Salgıları artırır (salya, sümük, mide asidi, ter, idrar çıkışı artar).
  • GİS hareketlerini artırır.
  • Miyozis (göz bebeği küçülür) yapar.
  • Akomodasyon spazmı (yakın görmeye odaklanma, uzak görmeyi bozar) yapar.
  • Damar gevşemesi yapar (endotelden NO salgısını artırarak indirekt etki ile).

Kolinerjik Sistemin Genel Etkileri (Özet)

  1. Kolinerjik Sistemin Genel Etkileri (Özet): Göz nedir?

    Miyozis, akomodasyon spazmı, göz içi basıncı düşer (Glokom tedavisinde kullanılır).

  2. Kolinerjik Sistemin Genel Etkileri (Özet): Kalp nedir?

    Bradikardi, AV ileti uzar (Atriyal fibrilasyonda kullanılmaz!).

  3. Kolinerjik Sistemin Genel Etkileri (Özet): Bronş nedir?

    Kasılma, salgılarda artış.

  4. Kolinerjik Sistemin Genel Etkileri (Özet): GİS nedir?

    Hareket artışı, mide asit salgısı artışı.

  5. Kolinerjik Sistemin Genel Etkileri (Özet): Salgılar nelerdir?

    Ter, tükürük, sümük, idrar çıkışı artışı.

  6. Kolinerjik Sistemin Genel Etkileri (Özet): Diğer nedir?

    Ereksiyon, bellek/öğrenme artışı, bulantı/kusma, tremor.

Parkinson Hastalığı ve Tremor İlişkisi

  • Parkinson'da görülen tremorun nedeni azalan dopamin DEĞİL, artan asetilkolindir!.
  • Hipersalivasyon (aşırı salya) da artan asetilkoline bağlıdır.
  • Hareketlerdeki yavaşlama (bradikinezi) ise dopamin azalmasına bağlıdır.

Noradrenalin döngüsü

Katekolamin (NE/ADR) Sentezi ve İnhibitörler

  1. Katekolamin (NE/ADR) Sentezi ve İnhibitörler: Tirozin → Dopa nedir?

    Tirozin hidroksilaz (Hız kısıtlayan enzim). Metitirozin bu enzimi inhibe eder (Feokromositoma ilacıdır!).1

  2. Katekolamin (NE/ADR) Sentezi ve İnhibitörler: Dopamin → Noradrenalin nedir?

    Dopamin beta hidroksilaz. Disülfiram bu enzimi inhibe eder.

  3. Katekolamin (NE/ADR) Sentezi ve İnhibitörler: Noradrenalin → Adrenalin nedir?

    FNMT (Sadece Adrenal Medulla'da bulunur). Kortizol aktive eder. Sempatik uçta PNMT yoktur.

Noradrenalin Salınımı ve Depolanması İnhibitörleri

  1. Noradrenalin Salınımı ve Depolanması İnhibitörleri: Rezerpin nedir?

    Noradrenalin, dopamin ve serotoninin veziküle alınmasını irreverzibl inhibe eder. Hipertansiyon ilacıdır ancak depresyon, Parkinson, ülser gibi tehlikeli yan etkileri vardır.

  2. Noradrenalin Salınımı ve Depolanması İnhibitörleri: Valbenazin & Tetrabenazin nedir?

    Dopaminin veziküle alınmasını inhibe ederler.

  3. Noradrenalin Salınımı ve Depolanması İnhibitörleri: Guanetidin & Guanadrel nedir?

    Vezikülden noradrenalin salgılanmasını önlerler (yalancı nörotransmitterlerdir).

Noradrenalin Etkisinin Sonlanması: Geri Alım

  • Noradrenalin etkisi yıkım ile DEĞİL, büyük oranda salındığı nörona geri alım (reuptake 1) ile sonlanır.
  • Kokain ve bazı antidepresanlar reuptake 1'i inhibe ederek Noradrenalin düzeyini artırır (indirekt sempatomimetik etki).
  • Fenoksibenzamin hem reuptake 1'i hem de reuptake 2'yi inhibe eder.

MAO İnhibitörleri ve Tiramin Tehlikesi

  • Nöron içine geri alınan noradrenalin, MAO (Monoamin oksidaz) enzimi tarafından yıkılır.
  • Tranylcypromin ve Fenelzin gibi MAO A ve B inhibitörü antidepresanlar, şarap veya peynir gibi tiramin içeren gıdalarla alınırsa hipertansif kriz yapabilirler!.

Alfa 2 Otoreseptör: Kendi Kendini Kontrol

  • Nöronda bulunan presinaptik Alfa 2 reseptörleri (otoreseptör), noradrenalin salgısını azaltır.
  • Yani Alfa 2'yi uyarırsanız sempatik sistem inhibe olur.
  • Bu yüzden Alfa 2'yi aktive eden ilaçlar hipertansiyon tedavisinde kullanılır.

Adrenerjik reseptörler

Adrenerjik Reseptörler ve Etkileri (Özet)

  1. Adrenerjik Reseptörler ve Etkileri (Özet): Alfa 1 (Gq) nedir?

    Damar kasılması (vazokonstriksiyon), midriyazis (göz bebeği büyümesi), pilomotor düz kas kasılması (tüy diken diken), ejekülasyon, apokrin salgı artışı.1

  2. Adrenerjik Reseptörler ve Etkileri (Özet): Alfa 2 (Gi) nedir?

    Nörotransmitter salgısı inhibisyonu (otoreseptör), insülin salgısı inhibisyonu, renin salgısı inhibisyonu, lipoliz inhibisyonu, apokrin salgı artışı.

  3. Adrenerjik Reseptörler ve Etkileri (Özet): Beta 1 (Gs) nedir?

    Kalp hızında artış (taşikardi), kalbin kasılma gücünde artış, renin salgısında artış, lipoliz.

Beta 2 (Gs): Gevşeme ve Metabolizma

  1. Beta 2 (Gs): Gevşeme nedir?

    Damar gevşemesi, uterus gevşemesi (erken doğumu önler), bronş gevşemesi (Astım/KOAH ilaçları!).

  2. Beta 2 (Gs): Metabolizma nedir?

    Glikojen yıkımını ve glikoneogenezi artırır (hiperglisemi yapar!).

  3. Beta 2 (Gs): Potasyum nedir?

    Çizgili kasa potasyum girişini artırır (hipokalemi yapar!).

  4. Beta 2 (Gs): Diğer nedir?

    Tremor yapar.

Dopamin (D1) Reseptörü: Hayati Organlara Kan Akımı

  • D1 reseptörleri (Gs), renal, mezenter, serebral, koroner damarların gevşemesini ve kan akımını artırır.
  • Bu yüzden Dopamin, akut kalp yetmezliğinde kullanılır.

Sınav Favorisi Yan Etkiler ve Kontrendikasyonlar

  • Diyabetik gebe kadınlarda erken doğum eylemini önlemek için Beta 2 agonistler verilmez! Çünkü hiperglisemi yaparlar.

  1. Sınav Favorisi Yan Etkiler ve Kontrendikasyonlar: Beta 2 agonist (Salbutamol) yan etkileri nelerdir?

    Taşikardi, Hiperglisemi, Hipokalemi, Tremor.

  2. Sınav Favorisi Yan Etkiler ve Kontrendikasyonlar: TUS Soru Örneği nedir?

    Alfa 1 uyarıya bağlı etki: Midriyazis. Beta 1'e bağlı etki: Renin.

Kaynaklar

  1. 1. Katzung BG, Vanderah TW (ed). Basic & Clinical Pharmacology. 15. baskı. McGraw Hill; 2021.

Sık sorulan sorular

Kurs ne zaman açılacak?

Tarih verilmiyor. Kurs, sitedeki yazılı içeriğin aynı kaynak disiplinini taşıyacak biçimde hazır olduğunda açılacak; tutulamayacak bir tarih vermek yerine erken kayıt listesindekilere açıldığı gün tek bir e-posta gönderilecek.

Sitedeki yazılı içerik ücretli mi olacak?

Hayır. İlaç sınıfı sayfaları, sözlük ve kavram sayfaları ücretsizdir ve kurs açıldıktan sonra da ücretsiz kalacaktır. Kurs, aynı müfredatın video anlatımıdır; yazılı içeriğin arkasına ödeme duvarı konmayacak.

Kurs ücreti ne kadar?

Henüz belirlenmedi. Fiyat açıklandığında ilk olarak erken kayıt listesine duyurulacak. Vitrindeki paketlerde fiyat görünmemesinin sebebi budur — belirlenmemiş bir fiyatın yerine tahmini bir rakam yazılmıyor.

Erken kayıt listesine katılınca ne oluyor?

E-posta adresiniz yalnız kurs duyurusu için saklanır. Tek bir bilgilendirme e-postası gönderilir; bülten yoktur, pazarlama e-postası gönderilmez, üçüncü kişilerle paylaşılmaz ve tek tıkla listeden çıkılır.

İçerik kimin için hazırlanıyor?

Tıp, diş hekimliği ve eczacılık öğrencileri ile sağlık profesyonelleri için hazırlanmış eğitim materyalidir. Tanı ve tedavi kararı yerine geçmez, hasta tedavisinde kullanılamaz; klinik kararlar için güncel Kısa Ürün Bilgisi ve tedavi kılavuzları esas alınmalıdır.

Kaynaklar nasıl doğrulanıyor?

Yüzde, mg veya saat içeren her cümle numaralı bir kaynağa bağlanır. DOI'ler Crossref'ten, PMID'ler PubMed'den otomatik olarak çözülür ve doğrulanmayan kaynak yayına giremez. Kaynağı olmayan sayı yazılmaz.

İlaçlar neden ticari marka adıyla anılmıyor?

İçerikte yalnız etken madde adı kullanılır. Hem reçeteye tabi ilaçların halka tanıtımına ilişkin mevzuat gereği, hem de eğitim amacının korunması için: sınavda da klinikte de belirleyici olan etken maddedir, markası değil.

Kursu kim hazırlıyor?

Dr. Talha Gürsoy — Karadeniz Teknik Üniversitesi Tıp Fakültesi, Tıbbi Farmakoloji. Sitedeki yazılı içeriğin tamamı da aynı kişi tarafından yazılıyor; editoryal ilkeler hakkında sayfasında açıkça yazılı.

Konunun tam işlenişi

Bu deste hatırlatma içindir; mekanizmayı baştan sona anlatmaz. Konunun etki mekanizması, farmakokinetiği ve klinik kullanımıyla işlendiği sayfalar için ilaç sınıfları ve farmakoloji sözlüğü bölümlerine bakın.